1. Chương trình Giáo dục các Giá trị Sống (LVEP) là gì?

Giáo dục (education), gốc La-tinh (e – ducere) có nghĩa là khơi dậy những gì vốn đã có sẵn ở mỗi người. Bản chất con người vốn thiện lành với những giá trị tốt đẹp, nhưng cuộc sống đầy cạnh tranh có thể làm cho các giá trị đó bị che khuất.

Chương trình Giáo dục các Giá trị Sống LVEP (Living Value Education Program) là một chương trình giáo dục về các giá trị. Chương trình này đưa ra một loạt các hoạt động mang tính trải nghiệm và các phương pháp thực hành giúp con người khám phá trở lại và phát triển 12 giá trị căn bản của cá nhân như: Hợp tác, Tự do, Hạnh phúc, Trung thực, Khiêm tốn, Yêu thương, Hòa bình, Tôn trọng, Trách nhiệm, Giản dị, Khoan dung và Đoàn kết.

2. Tầm quan trọng của việc Giáo dục các Giá trị Sống

Bên cạnh việc học cách để làm (doing) nhằm chuẩn bị mưu sinh cho cuộc sống, con người cũng cần biết nên sống (being) ra sao. Nghĩa là làm thế nào để ứng phó trước tình huống, quản lý cảm xúc, học cách giao tiếp, ứng xử với mọi người xung quanh, làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn trong mối quan hệ, làm thế nào để thể hiện bản thân một cách tích cực, lành mạnh.

Đặc biệt trong một xã hội cạnh tranh khốc liệt như hiện nay, nếu không được trang bị sẵn vốn sống, chúng ta khó có thể ứng phó sao cho tích cực nhất khi phải đối mặt trước những tình huống thử thách, hoặc sẽ dễ dàng bị sa ngã, bị ảnh hưởng tiêu cực bởi môi trường sống.

Mặt khác, nếu con người không có nền tảng giá trị sống (GTS) rõ ràng và vững chắc, dù cho được học nhiều kỹ năng đến đâu, chúng ta sẽ không biết cách sử dụng nguồn tri thức ấy sao cho hợp lý, mang lại lợi cho bản thân và cho xã hội. Không có nền tảng giá trị, chúng ta sẽ không biết cách tôn trọng bản thân và người khác, không biết cách hợp tác, không biết cách xây dựng và duy trì tình đoàn kết trong mối quan hệ, không biết cách thích ứng trước những đổi thay, có khi còn tỏ ra tham lam, cao ngạo về kỹ năng mình có.

Thiếu nền tảng GTS vững chắc, con người rất dễ bị ảnh hưởng bởi những giá trị vật chất, và rồi mau chóng định hình chúng thành mục đích sống, đôi khi đưa đến kiểu hành vi thiếu trung thực, bất hợp tác, vị kỷ cá nhân. GTS giúp chúng ta cân bằng lại những mục tiêu vật chất. Những GTS tích cực là chiếc neo giúp chúng ta ổn định, vững chãi giữa những biến động của cuộc đời, có thể sẽ không dễ dàng gì nhưng ta vẫn vượt qua được mà không cảm thấy bị thua thiệt, mất mát.

3. Phương pháp giảng dạy của LVEP

Làm thế nào để “dạy” về các giá trị? Làm thế nào để khuyến khích thanh niên khám phá, tìm hiểu và phát triển các giá trị cũng như những kỹ năng sống, thái độ sống, nhằm giúp họ phát huy hết tiềm năng sẵn có của mình? Và làm thế nào để thanh niên biết mình có thể tạo nên sự khác biệt trên thế giới này và cảm thấy bản thân có đủ khả năng tạo dựng một thế giới tốt đẹp hơn?

3.1. Bầu không khí dựa trên nền tảng các giá trị

Xây dựng một bầu không khí có sự thấu hiểu lẫn nhau để tất cả mọi người đều cảm nhận được tình yêu thương, thấy mình có giá trị, được tôn trọng và an toàn.

Việc tạo nên bầu không khí dựa trên các giá trị trong bước chuẩn bị môi trường học tập là đều cần thiết để khám phá và phát huy tối đa các giá trị tích cực. Một môi trường giáo dục lấy người học làm trung tâm, mà trong đó các mối quan hệ dựa trên lòng tin cậy, quan tâm và tôn trọng sẽ khơi dậy động cơ tốt đẹp, sự sáng tạo tự nhiên, và gia tăng sự hiểu biết, đồng cảm.

Bầu không khí chiếm 50% thành công của giờ học giá trị

Học viên sẽ có cơ hội phát huy tối đa tiềm năng của mình trong một môi trường học tập có sự khuyến khích, ủng hộ, quan tâm và sáng tạo. Mọi hình thức kiểm soát bằng cách đe đọa, trừng phạt, gây sợ hãi, xấu hổ chỉ khiến học viên cảm thấy không phù hợp, tổn thương, ngượng ngùng và bất an.

3.2. Kỹ năng tạo dựng bầu không khí dựa trên nền tảng các giá trị

Kỹ năng tạo dựng bầu không khí dựa trên nền tảng giá trị cũng bao gồm các hoạt động: lắng nghe tích cực, đưa ra quy tắc hợp tác; đưa ra những dấu hiệu nhỏ thông báo giữ yên lặng, tập trung, khơi dậy cảm giác bình yên hoặc tôn trọng; giải quyết mâu thuẫn; và hình thức kỷ luật dựa trên giá trị.

Với Mô hình Lý thuyết LVEP, giáo dục viên có thể đánh giá các yếu tố tích cực và tiêu cực ảnh hưởng đến học sinh, lớp học hoặc trường học, và điều chỉnh các yếu tố để giúp học sinh cảm thấy mình được yêu thương, tôn trọng, thấu hiểu và an toàn hơn là cảm thấy ngượng ngùng, bị cô lập, tổn thương, sợ hãi và bất an.

3.3. Yếu tố hỗ trợ khám phá các giá trị

Mỗi hoạt động GTS bắt đầu với 3 yếu tố hỗ trợ việc khám phá các giá trị – được ghi chú trong sơ đồ – bao gồm: Tiếp nhận Thông tin, Suy ngẫm, và Khám phá các giá trị qua thực tế cuộc sống.

3.3.1. Tiếp nhận Thông tin

Đây là cách dạy về giá trị theo kiểu truyền thống. Sách vở, chuyện kể, các nguồn thông tin có thể trở thành trợ thủ đắc lực trong việc khám phá các giá trị. Học sinh sẽ cảm thấy rất hứng thú khi được nghe những ví dụ thực tế về những người thành công khi họ mang trong mình những giá trị cần thiết.

3.3.2. Suy ngẫm

Các hoạt động tưởng tượng và suy ngẫm yêu cầu học viên đưa ra những ý tưởng của riêng mình. Ví dụ, học viên được yêu cầu hình dung về một thế giới hòa bình. Khi mường tượng ra những giá trị được ứng dụng, học viên có thể trải nghiệm và suy ngẫm về những ý tưởng của mình.

“Hình thức hoạt động tập thể này hướng mọi người tập trung vào mục đích chung. Con người với mục đích chung có thể học cách giữ sự cam kết trong nhóm bằng cách tạo những hình ảnh tưởng tượng về tương lai và hình thành những nguyên tắc hành động. Những bài luyện tập này chính là hạt giống suy nghĩ ban đầu sẽ giúp mọi người đạt được điều mình mong muốn”-Senge (2000).

3.3.3. Khám phá các giá trị qua thực tế cuộc sống

Thanh niên là lứa tuổi rất ham tìm tòi, hiểu biết những gì đang diễn ra quanh mình, vì thế hãy tìm những lĩnh vực mà học viên quan tâm, như: AIDS, nghèo đói, bạo lực, ma túy, tham nhũng, cái chết của bạn cùng lớp hoặc tình trạng ô nhiễm môi trường tại địa phương… Những lĩnh vực này sẽ gợi mở chủ đề thảo luận rất thực tế, thiết thực về tác động của giá trị và phản giá trị, cũng như hành động của chúng ta tạo nên sự khác biệt như thế nào.

3.4. Thảo luận

Tạo một không gian thảo luận cởi mở, tôn trọng lẫn nhau là điều rất quan trọng và cần thiết. Khi có được điều này, việc chia sẻ sẽ trở nên dễ dàng, thoải mái hơn. Việc bày tỏ những cảm giác, cảm nhận sau mỗi câu hỏi có thể làm sáng tỏ quan điểm cá nhân và tìm được sự đồng cảm hơn. Thảo luận trong một môi trường mang tính hỗ trợ có thể giúp hàn gắn, chữa lành tổn thương rất hiệu quả.

Quá trình thảo luận còn có thể giúp cho điều tiêu cực được chấp nhận và từ đó tạo bầu không khí cởi mở để tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến những tiêu cực này. Khi tất cả được thực hiện với sự tôn trọng chân thành, học viên sẽ dần tháo bỏ được “hàng rào phòng thủ”, và không còn biện minh cho tính tiêu cực của họ. Một khi những giá trị tích cực được khám phá, học viên sẽ cảm thấy bản thân mình có giá trị; dần dần họ thấy tự do và có ý chí mạnh mẽ để hành động khác đi.

3.5. Khám phá các ý tưởng

Tiếp theo sau các cuộc thảo luận là hoạt động tự suy ngẫm hoặc lên kế hoạch cho nhóm về những hoạt động nghệ thuật, viết nhật ký, hoặc kịch. Những cuộc thảo luận khác sẽ giúp hình thành Bản đồ Tâm trí (Mind map) các giá trị và phản giá trị để xem xét các tác động của giá trị và phản giá trị đối với bản thân, mối quan hệ và xã hội.

Các cuộc thảo luận trong nhóm nhỏ giúp xem xét các tác động của giá trị trong những môn học, lĩnh vực khác nhau. Các hoạt động giá trị có thể khơi dậy niềm thích thú thật sự ở học viên, cổ vũ cho quá trình “học thật” và thúc đẩy chuyển hóa động cơ thành hành động cụ thể.

3.6. Thể hiện hiểu biết và cảm nhận về giá trị một cách sáng tạo

Nghệ thuật là phương tiện tuyệt vời để thể hiện những ý tưởng, cảm nhận các giá trị một cách sáng tạo, và biến những giá trị ấy thành của mình. Chẳng hạn có thể kết hợp giữa vẽ, chơi trò chơi, với trình diễn nghệ thuật, hoặc nhảy múa kết hợp với âm nhạc… Điều này rất tốt cho việc biểu lộ và phát huy tinh thần tập thể. Thông qua các hoạt động ấy, học viên sẽ tự liên hệ với những giá trị vốn có sẵn của bản thân và nhận ra những gì mình thật sự muốn nói. Sự đa dạng của các loại hình nghệ thuật có thể giúp học viên hứng thú hơn. Một môi trường học tập như thế sẽ tạo điều kiện cho mỗi người tỏa sáng, giúp họ biết khai thác những tiềm năng to lớn ẩn chứa trong mình.

3.7. Phát triển kỹ năng

Nếu chỉ suy ngẫm và thảo luận các giá trị thôi thì chưa đủ, cần có các kỹ năng để ứng dụng giá trị vào thực tế. Ngày nay, thanh niên rất cần trải nghiệm cảm giác tích cực có được từ giá trị, hiểu kết quả của hành vi ứng xử và muốn chủ động đưa ra những quyết định có sức ảnh hưởng lớn.

“Việc hiểu được cảm xúc sẽ hỗ trợ rất tốt cho việc kiểm soát bản thân, tập trung và ổn định vững chắc về tâm lý. Cách làm này củng cố khả năng học tập chuyên môn của học sinh trong bất kỳ lĩnh vực, bộ môn nào. Học viên trải qua chương trình xây dựng năng lực cảm xúc và xã hội, thì có điều kiện phát triển được loại hình trí tuệ xúc cảm (emotional intelligence) (Goleman, 1995). Những chương trình như vậy bao hàm cả việc học tập những kỹ năng xã hội, thấu cảm, giải quyết mâu thuẫn và những chiến lược hướng dẫn mường tượng.”

3.7.1. Các kỹ năng xã hội và cảm xúc của cá nhân

Rất nhiều kỹ năng giao tiếp được hướng dẫn trong các Hoạt động Giá trị Sống, như:

– Khả năng tự điều chỉnh cảm xúc và giảm stress là một kỹ năng quan trọng trong việc thích nghi và giao tiếp một cách thành công. Việc tự điều chỉnh giúp con người nhanh chóng điềm tĩnh trở lại khi nhận ra mối đe dọa và có thể thể giữ mình bình yên, thanh thản hơn trong cuộc sống thường nhật.

– Những hoạt động Giá trị khác giúp hiểu biết rõ những phẩm chất tích cực của cá nhân, khẳng định mạnh mẽ niềm tin rằng “Tôi có thể tạo nên sự khác biệt”; tìm hiểu các quyền cá nhân và trân trọng khả năng nhận thức của họ; và làm quen với hình thức “Đối thoại nội tâm” tích cực, thiết lập mục đích và những trách nhiệm có liên quan.

3.7.2. Các kỹ năng giao tiếp

Các kỹ năng hỗ trợ xây dựng trí tuệ xúc cảm được giới thiệu trong các hoạt động trên đây và củng cố hiểu biết về sự tổn thương, sợ hãi, giận dữ và các kết quả của chúng trong mối quan hệ giữa chúng ta với những người xung quanh. Các kỹ năng giải quyết mâu thuẫn, giao tiếp tích cực, các trò chơi hợp tác và thực hiện dự án cùng nhau là những hoạt động nhằm xây dựng kỹ năng giao tiếp giữa các cá nhân.

Sơ đồ Hoạt động giáo dục giá trị (LVEP)

3.8. Xã hội, Môi trường và Thế giới

Nhằm giúp thanh niên “dám” mơ ước, dám nuôi dưỡng hoài bão, có điều kiện đóng góp cho xã hội và nhất là để họ hiểu được ý nghĩa to lớn của các giá trị trong mối quan hệ với cộng đồng, nhiều hoạt động đã được tổ chức.

Ngày nay, nếu thanh niên không chỉ ứng dụng những giá trị này vào cuộc sống của riêng họ, mà còn chia sẻ với cộng đồng, xã hội, họ có thể sẽ được khám phá thêm những vấn đề về công bằng xã hội và tìm những tấm gương minh họa những giá trị ấy.

Nhằm tăng cường trải nghiệm, nhận thức các kết quả đối với công bằng xã hội, học viên được khuyến khích xem xét tác động do hành động của cá nhân đối với người khác, và làm thế nào để mỗi người tạo nên sự khác biệt.

3.9. Hội nhập các giá trị vào cuộc sống

Phần “Hội nhập các giá trị vào cuộc sống” hướng dẫn học viên ứng dụng các hành vi dựa trên nền tảng giá trị với gia đình, xã hội và môi trường. Ví dụ như có những bài tập về nhà cho học viên đưa ra những hành vi ứng xử mới theo đúng giá trị trong gia đình. Học sinh được yêu cầu lập những kế hoạch đặc biệt để làm mẫu các giá trị khác nhau trong lớp học, trường hoặc cộng đồng. Học viên được khuyến khích chia sẻ những vở kịch và bản nhạc đầy chất sáng tạo của họ cho những người bạn đồng trang lứa và những học viên nhỏ tuổi hơn. Chính việc cảm thấy bản thân có khả năng tạo nên sự khác biệt sẽ xây dựng lòng tự tin và cam kết sống với các giá trị.

Nguồn: http://www.giatricuocsong.org